ANTALYA YÖRESİ GELENEKSEL GİYSİ ARAŞTIRMAMIZ

GENEL BİLGİLER:

Antalya ili; kuzeybatısından; Muğla, Burdur, Kuzeyinden Isparta, Konya; kuzey doğusundan Karaman ve Mersin illeriyle; Güneyden de Akdeniz ile çevrelenmiş olup, Akdeniz Bölgesinin güneybatısında yer alır.

Gelişmiş olması nedeniyle çevre il ve ilçelerden (özellikle Burdur ve Isparta) sürekli göç alan bir kent haline gelerek, bu göçler ve komşularıyla olan bağlantıları bir kültürler mozaiği halini almasını sağlamıştır. Bu birikimin getirdiği iletişim / etkileşim ise müzik, giyim- kuşam, oyunlar vb. gibi kültürel zenginliği oluşturmuştur.

Bölgemizde olduğu gibi, İlimizde de yaşayan bu zengin kültürel yapı nedeni ile geleneksel giyim ve halk sazları tespit çalışmalarımız Korkuteli, Elmalı, İbradı, Alanya ilçeleri ve çevresindeki köylerde yoğunlaştırılmıştır. Buralarda yapılan derleme ve tespit çalışmalarına yörenin kaynak kişilerin verdiği bilgiler de eklenerek aşağıda anlatacağımız bilgilere ulaşılmıştır.

Antalya, Burdur, Isparta, illeri ile Muğla'nın doğusu, Denizli'nin güneydoğusu, Afyon'un güneyini içine alan bölgeye 'Teke Bölgesi' adı verilmektedir. Antalya'nın büyük bir bölümünün Teke Bölgesi içerisinde yer alması nedeniyle bölgenin belirtilen illeri ile benzer özellikler gösterir. Ancak Teke Bölgesi dediğimiz bu bölge; Yörük yaşamının ve iskanının yoğun olduğu bir yerdir. Bölgede yüzlerce yıl sosyal ve kültürel kimliklerini geliştiren Yörükler yazın yaylada, kışın da sahilde sürdürdükleri konar-göçer yaşamın etkisiyle çok fazla iç içe girmiş bir kültürel yapı gösterir.

Bölgemize yeni yerleşmiş Sarıkeçili Yörüklerinin yanı sıra; Karakoyunlu, Karakeçili, Yeniosmanlı, Eskiyörük, Honamlı, Töngüçlü, Hayta, Çakalyörük aşiretlerinin iskan etmiş olmasından kaynaklı etkin bir yörük kültürüyle karşılaşılır. Ancak bölgede yaşayan "Tahtacı" adı verilen Alevi Türkmenlerinin de yöre kültürü üzerinde azımsanamayacak bir etkiye sahip oldukları söylenebilir. Özellikle Kuzeyde bulunan Elmalı ve kuzeybatıda bulunan Kumluca, Finike ilçelerine yerleşen bu Türkmen aşiretleri de kendilerine has kültürel öğelerle bölge kültürüne önemli katkılarda bulunmuşlardır.

Korkuteli ilçesi, Teke Bölgesi'nde yer almakta olup, folklorun diğer konularında olduğu gibi müzik aletleri- müzikal yapı ve geleneksel giyim bakımından Yörük (konar-göçer) yaşamın tüm karakteristik özelliğini taşımaktadır. Zamanının çoğunluğunu hayvancılık ve göçle geçiren, avlanan Yörükler, giysilerini hayvansal ürünlerden oluşturmuşlar, doğa koşullarına ve ağır yaşam şartlarına karşı koyabilmek için bedeni koruyacak şekilde olmasına özen göstermişlerdir. Elmalı ilçesi de Korkuteli gibi özellik taşımakla birlikte Tahtacı ve Bektaşi köylerinden kaynaklı kısmi bir Alevi-Bektaşi Türkmen yaşam biçimini karşımıza çıkarmaktadır. Hatta her yıl Haziran ayında yapılan ve büyük bir katılımla gerçekleştirilen "Abdal Musa Şenlikleri" bu yaşayan kültürü daha da önemli kılmaktadır.

Antalya'nın Kuzeydoğusunda yer alan İbradı, Akseki ilçeleri Konya kültüründen etkilenmiş olup, müzik yapısında, oyunlarında Konya etkisi göze çarpmakta, yüksek rakım nedeniyle geleneksel giyim tarzının da yine buna göre düzenlendiği görülmektedir.

Alanya, Antalya'nın bir kıyı ilçesi olup, tipik Akdeniz iklimi özelliğindedir. Selçukluların kışlık ikametgahı olan Alanya(Alaiye) yerleşik yaşama uzunca bir zaman önce geçmiştir. Ancak Alanya'nın çevresinde, özellikle de yayla köylerinde konar göçer yaşamın izlerine rastlanmaktadır. Alanya merkezde ise iklimin etkisiyle daha rahat ve hafif bir giyim tarzıyla karşılaşılmaktadır.

KADIN GİYSİLERİ:

Başa Giyilenler

   (Not: Aşağıda bu resme tıklayarak ilgili resmi görebilirsiniz.)

Fes: Kırmızı veya bordo renkli depme keçeden konik biçimli, başa giyilen bir parçadır.

Çaş: Fese benzer olup başa giyilen (Fes yerine) keçeli kasnaktır. Üzerine Elbi adı verilen pul işlemeli kırmızı veya yeşil tül örtülür. Üst kısmı yapma çiçeklerle süslüdür. Elbi örtüldükten sonra görülen alın kısmı boncukla bezenmiş uç kısmında bir veya iki sıra altın, gümüş para dizisi olan bir çeşit başlıktır.

Para Çelgi (Alınlık): Bordo fes üzerine veya fes biçimindeki keçe üzerine altın ve gümüş paralarla bezenmiş etrafı renkli poşu veya yazmalarla bağlanmış (çelinmiş) bir başlıktır.

Boncuklu Çelgi: Para çelgi gibi fes veya keçe biçimindeki başlığın alın kısmı boncukla bezenmiş, yalnızca uç kısmında bir veya iki dizi para dizilmiş bir başlıktır.

Nezgep: Fese benzer olup, sakak adı verilen bir parçayla çene altından geçirilerek fes yerine başa giyilir. Arka kısmı biraz daha uzuncadır. Tepesi gümüş olabilir ve alın kısmını süsleyen altın-gümüş para bulunur. Yine gümüş paralardan oluşmuş yanlardan nezgebe tutturulmuş gıdıklık ile süslenmiştir.

Terlik (Tellik): Renkli kadife kumaştan yapılmış olup sakak adı verilen parça ile çene altından başa geçirilmiştir. Alın kısmı, giyenin ekonomik durumuna göre iki-üç sıra altın-gümüş para dizisi ile süslenmiştir.

Pullu Yazma: Kare biçimindeki yazmanın etrafı pullarla işlenerek başlık üzerine örtülerek kullanılan bir örtüdür.

Oyalı Yazma: Kare biçimindeki yazma, kenarına yöresel motiflerle işlenmiş boncuk veya iğne oyası ile bu adı alır ve başlık üzerinde kullanılan bir örtüdür.

Kozalı Yazma: İğne oyası motifli, ancak çiçekleri biraz irice ve kolalı oya olan yazmadır. Başlığın en üstüne kullanılan parçadır.

Elbi: Çaş ve boncuklu çelginin üzerine örtülen, üzeri pullarla işlenmiş, kırmızı veya yeşil renkli gelin başı örtüsüdür.

Dastar: Yazmanın Korkuteli ve Elmalı yöresindeki adıdır. Bilinen kalıp baskı motifli, renkli baş örtüsüdür.

Bedene Giyilenler

İçlik (göynek): Eskilerde Canfır ve Melas kumaştan yarım yakalı, bağrı açık yaka ağzına, bağır (göğüs)kısmı pullu veya iğne oyası ile süslü bir iç giyim parçasıdır. Şimdilerde bürümcek, şile bezi veya pamuklu kumaşlardan dikilmekte olup, yaka ve kol ağızları iğne oyası işlemelidir. Üstü dar ve alta doğru genişleyen bir biçimi vardır. Giyildiği zamanki uzunluğu diz üstüne kadardır.

Bağırtlak (Boyunluk-Sütlük-Göğüslük): İçliğin kumaşından olan, yine yaka ve göğsü iğne-pullu oyalı giysi parçasıdır. Giyilince göbek hizasına kadar iner. Arkadan bağcıklarla bağlanan çeşitleri de vardır. Omuz genişliğinde, yakası açık, kolları ve arkası olmayan hakim (dik) yakalı tek parçalı bir giysi parçasıdır.

Üçetek (Çitari-Kutnu): Genellikle çitari veya kutnu kumaşlardan yapılmaktadır. Uzun kollu olup kol ağızları yırtmaçlı ve düğmelidir. Önü açık, belden itibaren üç parça eteklidir. Üç eteklerin kenarları dilimli olup, bu dilimlerin üzeri siyah kaytan işlidir. Arka parçasının alttan itibaren uç kısmında bir ardıç motifi gibi motifler kaytandan işlenir. Üçetek yapılan kumaşlar; kırmızı, mor, vişne renklerindedir. Yarım yakalı olup, ön üstten üç düğmelidir. Kutnu üçeteklerin kenarları ise sarı veya siyah harçlarla işlidir.

Delme (İç yelek): Üçetek kumaşlardan yapılan delme yelek, kısa kollu bele kadar uzunlukta ve önü açıktır. İçi astarlıdır. Önünün kenarları oymaların üzeri siyah kaytanla işlidir.

Ceket: Terikoton kumaştan yapılır. Astarla kumaş arasına çok ince pamuk konulur. Sık ve paralel dikişle sabitlenir. Genellikle kırmızı, koyu pembe renkte olmakla birlikte değişik renkte olanları da mevcuttur. Cepken formunda olup, giyildiğinde bel üstü hizasında kalmaktadır. Yaka ve kol ağızları harçla işlenmektedir.

Aba: Kadife kumaştan, sırma işlemeli, astarlı ve diz üstüne kadar uzanan bir giysidir. Genellikle İbradı bölgesindeki gelinler tarafından giyilmektedir.

Kebe (Cepken): Kebe, kadife veya çuhadan yapılmaktadır. Uzun kollu ve önden açıktır. Bele kadar uzunlukta olup, yarım yakalıdır. Cepken kenarları ve kol ağızları sarı veya siyah sim veya harçla işlidir. Cepkenin ön ve arka yüzü beyaz veya sarı simle yöreye has motiflerle işlidir. Genellikle yörede kullanılan renkler; kırmızı, bordo, mor ve yeşildir.

Direm Kuşak: Eskiden bu yana kare şeklinde, çubuklu renkli, geleneksel ipekli bir dokumadır. Ortadan katlanarak üçgen biçiminde bele sarılarak kullanılır. Uçları püsküllü olup yanlarında bazen bağcık bulunur.

Şal Kuşak: Renkli yün iplikten dokunan yaklaşık olarak 1x1 metre ebatlarında olan bir giysi parçasıdır. Bele sarılarak kullanılır.

Golan (Kolan): Renkli iplikten özel dokuma tekniği ile (çarpana) dokunan, genellikle 2-3 cm. eninde ip kumaştır. Şal kumaş üzerine dokunarak kullanılır.

Öncek (Önücek-Peştamal): Eskilerde renkli dokuma kumaşlardan üzerinde yöresel motifler bulunan bir önlük çeşitidir. Eskiden 2-3 renkli ipek dokuma kumaşlardan da yapılırken, şimdilerde ise değişik renk ve desende buldan bezinden yapılmaktadır. Genel olarak bordo, kırmızı, mor renkli olanları bulunmaktadır.

Şalvar: Şalvar üçetek kumaştan yapılmaktadır. Eğer üçetek kutnu kumaştan yapılırsa, şalvar saten kumaştan da yapılabilmektedir. Çitariden dikilen şalvarların içi astarlıdır. Uç kısmı ve paça kısmı (15cm.) astar kumaşından yani bez dokuma kumaştan yapılmaktadır. Ağı geniştir.

Çintiyan: İbradı'da karşılaşılmaktadır. Beyaz kumaş veya Amerikan kaputundan dikilmektedir. Paçaları kadife veya kutnu kumaştan olup, gerektiğinde çıkarılıp yıkanarak yeniden yerine dikilmektedir.

Ayağa Giyilenler

Çorap: El örgüsü yünden yapılan, düz beyaz çoraplar dize kadar uzunlukta olup, yanlarında değişik renklerdeki yünlerden yöre motifleri bulunur.

Çarık: Çarıklar yapılacak derinin rengine göre değişik ham deri renginde de olabilmektedir.

Yemeni: Deriden ve kısmen ucu sivri, ince topuklu ayakkabıdır. Siyah ve bordo renkli kullanılır.

Galloş: Deriden yapılan hafif topuklu, giymek için arkasında demiri bulunan bir çeşit ayakkabıdır.

Aksesuar ve Takılar

Altın Para: İpe veya zincire dizilmiş göğüse kadar inebilecek uzunlukta sıra altınlardan oluşan ve boyuna takılan bir takıdır.

Gerdanlık: Gümüş paralardan oluşan veya değişik gümüş işlemelerden oluşan altın para biçiminde dizilmiş ve boyuna takılan bir takıdır.

Gümüş Bağırlık: gümüş gerdanlık gibi ucunda büyükçe para veya süsler bulunan (madalyon) bir çeşit takıdır.

Zülüf Bastı (Yanaklık): Başlığın iki yanına takılan üçgenimsi bir parça ve sarkan gümüş zincir ve paralardan oluşan bir takıdır.

Perişan: Zülüf bastı ve para çelgi (alınlık) ile birlikte başın bir yanından diğer yanına kadar uzanan aynı zamanda çenenin altından da dolaşan gümüş zincir ve paralardan oluşan bir takıdır.

Gıdılık: Perişan gibi ancak daha çok para çelgi ve fesi çenenin altına tutturmaya yarayan gümüş süs veya boncuklarla süslenmiş bir çeşit bağ ve takıdır.

Saç Şekli: Boncuklu bellik

Gümüş Tokalı Kemer: Genellikle bele takılan telkari gümüş işçiliği ile yapılmış ön tarafta iki adet gümüşten tokası bulunan bir çeşit kemerdir. Üçeteğin üzerine takılan bir takıdır.

Heybe: Renkli yün iplerden dokunmuş yöresel motiflerin bulunduğu bir çeşit azık torbasıdır. İpi genellikle çarpanadan olmakla birlikte iplede örülebilir.

Kaşık: Oyun kaşığı olarak bilinen şimşir ağacından yapılmış tahta kaşıktır.

Golan Tokurcaklı): Golan, boncuklu olarak yapılmış bir örneğidir. Zaman zaman golan kuşak yerine veya aksesuar olarak kullanılır. Uçlarındaki boncuklardan dolayı tokurcaklı golan adını alır.

ERKEK GİYSİLERİ:

Başa Giyilenler

Fes: Kırmızı veya bordo renkli depme keçeden konik biçimli, başa giyilen parçadır.

Poşu: Fes üzerine, renkli ipek ince bir dokuma olarak sarılan kumaştır. Kare biçiminde uçları püsküllüdür.

Bedene Giyilenler

İçlik (göynek-mintan): Alaca renkli dikine çizgili, hakim yakalı, önü kapalı, dokuma kumaştan yapılmaktadır. Ön üstten üç veya beş düğme açık olabilir. Göyneğin kolları uzun olup, kol ağızları düğmelidir. Mintan; yakası hakim yaka, sol yandan düğmeli, kolları uzun olup, kol ağızları düğmelidir. Alacalı veya pamuklu kumaştan yapılan göyneklerdir.

Camadan (iç yeleği): Çuha kumaştan kolsuz yelek biçiminde yapılmış olup, önü ve arka yüzü yöresel motiflerle siyah kaytanla işlenmiştir. Ancak önü verev kesimli olup, düğmelerle bağlanmıştır.

Kebe (cepken): Yörede daha çok açık mavi veya mavi renkli çuha kumaştan yapılan önü açık bel hizasında uzun kollu bir üst giysisidir. Kenarları ve kol ağızları siyah kaytan işlemeli olup, ön ve arka yüzlerle, kol üstleri yöresel motiflerle siyah kaytanla işlemelidir.

Çağşır (şalvar): Çağşır keçi kılından dokunmuş kumaştan yapılmış ve uçkurla bele bağlanan ağı geniş diz üstünde kalan, ayak bileklerine kadar uzanan bir giysi parçasıdır. Çağşır içerisi astarlı olur.

Menevrek: Çağşır biçiminde olup, depme yün kumaştan dikilmiştir. Bölgemizde daha ziyade Burdur'da kullanılmakla birlikte, çalışmalarımızda, Akseki-İbradı tarafında da nadiren kullanıldığı ifade edilmiştir.

Şal Kuşak: Renkli yün iplerden dokunan yaklaşık olarak 1x1 metre ebatlarında olan bir giysi paçasıdır. Bele sarılarak kullanılır. Uçları püsküllü olup, üçgen olarak kullanılır.

Trablus Kuşak: El tezgahlarında dokunmuş renkli keten ve ipek karışımı dokuma kumaştan yapılmış bir çeşit kuşaktır. Yöremizde Alanya kuşağı adıyla da kullanılmaktadır. 2-3 metre uzunluğunda 15-20 cm. eninde koltuk altında başlayarak kalça üstüne kadar sarılarak kullanılmaktadır. Bu kuşak kullanıldığında şal kuşak kullanılmaz.

Ayağa Giyilenler

Çorap: Beyaz yünden, elle ve beş şişle örülen düz çorabın yanlarında siyah veya karışık renkli motifler veya işlemeler bulunur. Erkek çorapları dize kadar uzunlukta örülmektedir. Bu çoraplara dizleme çorapta denilmektedir. Çağşırın üzerine çekilerek giyilir.

Çarık: Çarıklar yapılacak derinin rengine göre değişik ham deri renginde de olabilmektedir.

Yemenli: Deriden ve kısmen ucu sivri, ince topuklu düz ayakkabıdır. Genellikle siyah rengi tercih edilir.

Kundura: Topuklu, genellikle siyah deriden bağcıksız düz erkek ayakkabısıdır.

Aksesuarlar ve Takılar

Silahlık: Siyah deriden yapılan bir çeşit kuşak olmak üzere kişisel eşyaların konulduğu (tütünlük, tabaka, tesbih, barut ve harbi) bir aksesuardır.

Yağlık: Uçları işlemeli mendil biçiminde bir aksesuardır. Kimi zaman boyunda kimi zamanda kuşağın ön yüzünde işlemeleri görülecek şekilde kullanılır.

Heybe: Renkli yün iplerden dokunmuş yöresel motiflerin bulunduğu bir çeşit azık torbasıdır. İpi genellikle çarpanadan olmakla beraber iplede örülebilir.

Köstekli Saat: Gümüş zincirli ve bir ucu yelek düğmesine bağlı olarak kullanılan bir aksesuardır.

Uzun Bıçak: 30-40 cm boyutunda ucu sivri düz kamadır. ELMALI GİYSİLERİ: Başa Giyilenler Çaş, fes, boncuk çelgi, para çelgi Elbi, oyalı yazma, dastar (siyah-beyaz) Bedene Giyilenler İçlik-göynek, Bağırtlak(göğüslük, sütlük-boyunluk) İç (delme) yelek Üçetek Şalvar Direm kuşak, şal kuşak Kolan Kebe (Cepken) Ayağa Giyilenler Motifli yün çorap Galloş (Ayakkabı), çarık Aksesuar ve Takılar Bilezik Beşyüzlük İnce saç beliği KORKUTELİ GİYSİLERİ: Kadın Giysileri Erkek Giysileri Başa Giyilenler Para çelgi, Boncuk çelgi Fes Oyalı-Pullu yazma, dastar, kozalı yazma Poşu Bedene Giyilenler Göynek-İçlik Mintan (Göynek) Bağırtlak(Göğüslük, sütlük, boyunluk) İçlik (İç yelek) İç delme yelek Kebe Üçetek Direm kuşak, Şal kuşak Kebe Kolan Şalvar Çağşır Direm kuşak, şal kuşak   Öncek   Ayağa Giyilenler Motifli yün çorap Alaçorap (Yün çorap) Çarık, yemeni Çarık, Yemeni Aksesuar ve Takılar Zülüf bastı Tabanca Gerdanlık (Boyunluk-Göğüslük) Palaska Gümüş Bilezik (Döğme) Harbilik Kozalı (Tokurcaklı) öncek ipi Köstekli saat Heybe Uzun bıçak (Kama)   Mermilik (Fişeklik)